Kunc. tal-Ahrax

“Jekk f'Malta hawn veduta ferm sabiħa, bla dubju hija l-bajja tal-Mellieħa”. Hekk għanna Sammy Bartolo fid-diska popolari u li tista’ tgħid saret sinonoma m’ismu. Iżda il-Mellieħa mhux din il-bajja biss għandu sabiħa. Jekk timxi t-telgħa lejn iċ-Ċirkewwa u ddur fuq il-lemin lejn l-Armier u tibqa’ timxi, tasal f’post imsejjaħ “l-Aħax tal-Mellieħa”. Dan hu post totalment differenti mill-bajja tal-Mellieħa iżda xorta waħda ferm sabiħ fin-natura selvaġġa tiegħu, tant li l-istess Sammy Bartolo, ta’ Mellieħi li kien, apprezza wkoll is-sbuħija ta’ dan il-post u għanna dwaru f’diska msejjħa “Għanja lill-Aħrax”.

Il-Mellieħa u l-inħawi tal-Aħrax

L-isem 'Mellieħa' possibilment hu ta' nisel Grieg, billi Melleca, li tfisser “għasel” kienet industrija antika f'din il-parti tal-pajjiż. Tifsira oħra tista’ tkun li l-isem hu mnissel mill-kelma “melħ”, li hi kelma t'oriġini Semitika. Din ukoll hi marbuta ma’ industrija tal-lokal għax kien jinġabar il-melħ minn salini li kien hemm mal-kosta fil-Medjuevu u anke qabel.

Il-Mellieħa hu l-aħħar raħal li niltaqgħu miegħu aħna u sejrin lejn it-Tramunana ta’ Malta qabel ma naqsmu għal Għawdex. Hu raħal qadim ħafna u jissemma’ li kien diġà parroċċa fl-1436 meta l-isqof Sqalli ta’ Malta Senatore de Mello ordna li ssir lista tal-benefiċji kollha li kien hawn f’Malta. Dak iż-żmien il-Mellieħa bħala parroċċa kien jiġbor fih ukoll Ħal Dragu, Ġebel Għażara,Ġebel Manikatu (il-Wardija), Ħal Pessa u Ħal Dmiegħ.

Is-Santwarju tal-Mellieħa huwa wkoll antik ħafna u hu fost l-eqdem tempji nsara li hawn f’Malta. Skont it-tradizzjoni, kien San Pawl innifsu li qaddes dan l-għar tal-Madonna. Qabel, tkompli tgħid it-tradizzjoni, dan l-għar kien miżmum f’gieħ in-ninfa Calipso u meqjum ħafna mill-baħħara. Dan is-Santwarju għall-ewwel kien iddedikat lill-maternita tal-Madonna iżda wara r-rebħ ta’ l-Assedju l-Kbir, dan is-Santwarju ġie ddedikat mill-ġdid lin-Nativita ta’ Marija Santissima, jew kif nafuha aħjar, il-Vitorja.

L-isem tal-lokal tal-Aħrax jiddeskrivi sew l-inħawi. Dawn huma nħawi fit-tarf tal-gżira ta’ Malta, fuq in-naħa tal-Grigal. Huma art selvaġġa u ġeblija, b'ħafna sisien weqfin u xtut bi blat u ġebel li jagħti għal fuq il-baħar. Minn hawn tista’ tara sew ‘l Kemmuna u ‘l Għawdex. Iżda għalkemm ambjent selvaġġ, ma jfissirx li hu mejjet għax fih tinsab firxa ta’ flora u fawna tipikament tax-xagħri li għandna f’Malta. Fil-post jikbru pjanti bħas-Sagħtar, l-Erika, it-Tengħud ta' Malta u xi tipi ta’ orkidi.

L-inħawi magħrufin bħala l-Irdum tal-Madonna fl-Aħrax tal-Mellieħa huma mportanti wkoll għax ibejtu hemm għadd ta’ għasafar, fosthom il-Garni u ċ-Ċiefa. Għasafar residenti jinkludu ukoll il-Merill, l-għasfur nazzjonali ta' Malta. F'Malta jbejtu sa 10% tal-garni kollu tad-dinja, u terz minn dawn ibejtu f’dawn l-inħawi tal-Irdum tal-Madonna. Il-popolazzjoni ta' għasafar f'dan is-sit huma importanti fuq skala Ewropea u għalhekk dan is-sit issa huwa wkoll “Żona Speċjali ta' Konservazzjoni” peress li fih jgħixu komunitajiet ta' flora u fawna vulnerabbli. L-inħawi llum jintużaw ukoll minn familji li jmorru jistrieħu u jiddevertu f’dan il-post sabiħ f’kampeġġ fil-viċin.

Il-Kappella tal-Kunċizzjoni

Dwar il-kappella tal-Aħrax tal-Mellieħa, iddedikata lill-Kunċizzjoni, sfortunatament ftit li xejn hemm informazzjoni dokumentata. Peress li din il-kappella mhix antika, la nsibu nformazzjoni f’rapporti ta’ viżti pastorali bħal ta’ Dusina tal-1575 u lanqas fil-ktieb ta' Achille Ferres tal-1866 (Descrizzione storica delle Chiese di Malta e Gozo).

Alfie Guillaumier jgħid li nbniet fil-"bidu tas-seklu l-ieħor", preżubilment kien qed jirreferi għall-bidu tas-snin 1900 għax id-data tal-publikazzjoni tal-ktieb tiegħu iġġib is-sena 2002 u kieku kien qed jirreferi għas-seklu 1800, allura kien isemmiha wkoll Ferres.

Il-kappella hi ddedikata lill-Madonna tal-Kunċizzjoni u hija magħrufa wkoll bħala "tan-niċċa" . Fil-viċin hemm ukoll statwa tal-Madonna tal-Kunċizzjoni fuq pedestall għoli. Il-knisja oriġinali kienet ferm viċin ix-xifer tal-irdum u biż-żmien l-irdum ċeda u l-knisja ġġarfet. Fl-1961 il-knisja reġgħet inbniet fuq disinji ġodda li iżda kienu fuq l-istess stil u jixbħu ‘l dik li kien hemm qabel. Il-perit tal-knisja l-ġdida kien is-Sur Gorg J. Galea filwaqt li l-imgħallem kien Ġużeppi Bartolo.

Il-knisja għandha artal wieħed li hu magħluq minn kanċell tal-ħadid. Dan il-kanċell tqiegħed hemm għal raġuni ta’ sigurtà iżda vagament jixbaħ l-“iconostasis” li wieħed kien isib f’xi kappelli medjevli. Il-kwadru titulari juri ‘l Kunċizzjoni u hu kopja tal-istess wieħed li kien hemm fil-knisja li ġġarfet. Il-kwadru oriġinali hu mpinġi fuq l-injam u llum jinsab miżmum fis-Santwarju tal-Mellieħa. Fih hemm jidhru l-armi tal-Gran Mastru Antoine de Vilhena u tal-isqof Alpheran de Bussan. Dan ifisser li l-kwadru sar bejn is-snin 1728 u 1736, li hu l-perjodu meta kien hemm il-Gran Mastru Vilhena u l-isqof de Bussan it-tnejn fil-poter. Ifisser ukoll li dan il-kwadru nġieb minn x’imkien għax kien sar ferm qabel ma nbiet l-ewwel kappella qabel ma issa tqiegħed fis-Santwarju. Il-kappella għandha statwa żgħira tal-Kunċizzjoni u xi nkwatri bi stampi sagri.

Il-faċċata tal-knisja l-ġdida għandha bieb wieħed u portiku żgħir, xi ħaġa li l-knisja oriġinali ma kelliex. Il-knisja, li hi miżmuma tajjeb ħafna, fiha tliet bibien biex wieħed jidħol minnhom. Fil-ħitan tal-ġenb hemm żewġ twieqi u fuq wara hemm żewġ kmamar żgħar li jservu ta’ sagristija – liema kmamar ukoll ma kinux jeżistu fil-kappella oriġinali.

Mad-dawra tal-binja tal-kappella li naraw illum hemm gwarniċa kwadra u fil-faċċata hemm pediment triangolari li fih plakka taċ-ċeramika bil-monogramma tal-Madonna. Il-knisja li ġġarfet kellha wkoll pediment vagament triangolari peress li l-ġnub tiegħu kienu kemxejn ittondjati. Fil-ponta ta’ dan il-pediment kien hemm disinn tal-ġebel li seta’ serva ta’ bażi għal xi salib ċkejken. Fil-ġnub kellha xi mwieżeb. Kemm il-kappella l-antika kif ukoll dik il-ġdida kellhom zuntier żgħir iżda iz-zuntier ta’ dik tal-lum hu mdawwar bil-balavostri tal-ġebel. Is-sajjieda, bħal dawk ta’ dari, jużaw din il-kappella biex minn fuqha jieħdu d-direzzjonijiet lejn il-postijiet tas-sajd jew meta jkunu deħlin lura lejn ix-xatt. Il-knisja l-ġdida tbierket f'Diċemebru tal-1961.

Leġġendi

Bħal għadd ta’ kappelli oħrajn, ma’ din il-kappella (l-antika) nibtu leġġendi u stejjer li l-oriġini tagħhom intilfet fiż-żmien. Rakkont minnhom isemmi sajjied li nqaleb bid-dgħajsa u kien ser jegħreq. Hu wiegħed ‘l Madonna li jekk isalva mill-għarqa jibni din il-kappella. Il-grazzja nqalgħet għax is-sajjied salva u wettaq il-wegħda li kienm għamel mal-Madonna. Storja oħra simili tgħid li kien kaptan Ingliż li kien qed jegħreq f’nawfraġju u li kien għamel u wettaq il-wegħda.

Iżda leġġenda oħra tagħti verżjoni totalment differenti ta’ għalfejn u kif inbniet il-kappella. Ħmar ta’ bidwi li kien qed jaħdem fil-qrib żelaq f’xifer l-irdum u talab ‘il Madonna sabiex il-ħmar li kellu ma jmutlux għax kien jaqla’ ħobżu bih. Il-grazzja nqalgħet u l-wegħda nżammet. Il-kappella nbiet f’xifer l-irdum, forsi biex tfakkar il-lok preċiż fejn żelaq il-ħmar. Iżda jekk din kienet ir-raġuni għall-għażla tas-sit, nistgħu ngħidu li din kienet għażla xejn feliċi għax, kif diġà għidna, din il-knisja ġralha wkoll bħall-ħmar għax iġġarfet u kważi waqgħet fl-irdum!

Wieħed jista’ biss jispekula dwar ir-raġuni oriġinali għalfejn kienet inbiet kappella hawn f’lok daqstant imwarrab u ostili, iżda ta’ min jirrimarka ukoll li dawn l-inħawi għandhom ftit rabta ma’ din l-aħħar leġġenda għax lejn it-Tramuntana ta’ din il-kappella l-irdumijiet jissejħu “Rdum tal-Madonna” waqt li dawk fuq in-naħa ta’ Nofs in-Nhar tal-kappella jissejħu “Rdum il-Ħmar”.

Nota Editorjali:

Jekk tixtieq aktar informazzjoni ddettaljata dwar l-ambjent
naturali tal-Irdum tal-Madonna ara hawn:

http://www.lifeshearwaterproject.org.mt/en/rdumtalmadonna/